Mało osób wie, że pośród różnych systemów sieci tramwajowych w Polsce także takie miasto jak Cieszyn miało swój tramwaj. Choć kres funkcjonowania sieci tramwajowej spowodowała po I wojnie światowej Rada Ambasadorów, dzieląc Śląsk Cieszyński i samo miasto na część polską i czeską (ówczesną czechosłowacką), pamięć o tym środku transportu pozostaje żywa po obu stronach granicznej rzeki Olzy.
W 1910 roku, w związku z budową linii z Bogumina do Koszyc, postanowiono wybudować w Cieszynie linię tramwajową. Rok później pierwsze wozy wyjechały na trasę. Linia zaczynała się w okolicach koszar przy ulicy Bielskiej i dalej, przez Rynek, ulicę Głęboką, most na Olzie i ulicę Główną, docierała pod dworzec kolejowy. Tabor składał się z czterech wozów silnikowych sprowadzonych z Pragi.
Po podziale miasta między Czechosłowację i Polskę tramwaj kursował nadal bez zmian, jednak kontrole graniczne szybko położyły kres tej formie komunikacji miejskiej. Z powodu odpraw celnych często zdarzało się, że własne nogi były lepszą i szybszą metodą dostania się z dworca na rynek lub inne przystanki, na których zatrzymywał się tramwaj.
Likwidacja i przywrócenie
2 kwietnia 1921 roku zdecydowano o likwidacji linii tramwajowej, a tabor sprzedano do Łodzi, gdzie część wozów kursowała aż do 1959 roku.
W 2017 roku władze Cieszyna i Czeskiego Cieszyna zleciły opracowanie koncepcji przywrócenia transgranicznej komunikacji tramwajowej, która miałaby pełnić przede wszystkim funkcję atrakcji turystycznej. Prace, zainicjowane przez stronę polską, sfinansowano ze środków unijnych w ramach programu „Przekraczamy Granice 2014–2020”. Rozważano odtworzenie historycznego przebiegu linii, a także jej ewentualne przedłużenie do dworca w Cieszynie, tak aby połączyć dworce kolejowe po polskiej i czeskiej stronie miasta. Ostatecznie, wobec tego że linia miałaby charakter wyłącznie turystyczny i nie zaspokajałaby realnych potrzeb transportowych mieszkańców, zdecydowano się upamiętnić jej przebieg w formie szlaku prowadzącego przez Cieszyn i Czeski Cieszyn.
Stworzono deptak przebiegający dokładnie trasą dawnego tramwaju. Po drodze umieszczono szynę upamiętniającą tramwaj, a przy każdym z przystanków turyści mogą zeskanować kod QR, dzięki któremu dowiedzą się, w jakim miejscu się znajdują i poznać okoliczne atrakcje.
O projekcie opowiada Sekretarz Miasta, Stanisław Kawecki:
– Celem projektu było stworzenie transgranicznego produktu turystycznego inspirowanego historią dawnego cieszyńskiego tramwaju, który będzie oddziaływał na wykorzystanie potencjału zasobów kulturowych obu miast – Cieszyna i Czeskiego Cieszyna. Ponad sto lat temu, przed podziałem miasta granicą państwową, oba brzegi rzeki Olzy łączył tramwaj kursujący od dworca kolejowego (obecnie po stronie czeskiej) do koszar austriackich (po stronie polskiej).
Główne działania projektu polegały na:
- odtworzeniu trasy i oznaczeniu transgranicznego szlaku cieszyńskiego tramwaju od przystanku przy ul. Wyższa Brama, przez Górny Rynek, Rynek, ul. Głęboką, Zamkową, do Mostu Przyjaźni, a następnie ulicami Hlavní i Nádražní do dworca kolejowego (obecnie Czeski Cieszyn), za pomocą szyny i metalowych kostek;
- modernizacji i przebudowie ulic Głębokiej, Zamkowej, Rynku i Wyższej Bramy (nowa mała architektura, oświetlenie, system zamgławiania na Rynku);
- wyznaczeniu 11 przystanków możliwie blisko ich pierwotnego położenia i oznaczeniu ich słupkami;
- montażu tablic informacyjnych z atrakcjami;
- wykonaniu tzw. przystanków multimedialnych – aplikacji w technologii rozszerzonej rzeczywistości (AR) dla urządzeń mobilnych;
- ustawieniu na trasie m.in. ławeczki multimedialnej, ścianki tramwajowej do zdjęć, elementów mappingu;
- utworzeniu Transgranicznego Centrum Informacji Turystycznej (TCIT) z przestrzenią ekspozycyjną przy Moście Przyjaźni, punktem widokowym oraz salą multimedialną;
- wykonaniu i ustawieniu repliki cieszyńskiego tramwaju przed TCIT.
Przy okazji realizacji projektu wykonano także szereg inwestycji podnoszących atrakcyjność turystyczną miasta. Prace objęły m.in. Rynek wraz z zagospodarowaniem zieleni, małej architektury oraz konserwacją fontanny św. Floriana. Ze względu na lokalizację konieczne było przeprowadzenie szeroko zakrojonych badań archeologicznych płyty Rynku. Odtworzono nawierzchnię z kostki granitowej, usunięto bariery architektoniczne poprzez zrównanie płyty z poziomem jezdni, a chodniki wykonano z płyt granitowych o zmiennych wymiarach, nawiązujących do układu ul. Głębokiej.
Tramwaj na ul. Głębokiej
Sama ulica Głęboka, po której jeździł tramwaj, jest niezwykle interesująca – cechuje ją znaczny spadek od Rynku w kierunku ul. Zamkowej oraz zabytkowa zabudowa. Jej pas wypełniono historyczną, ciemnoczerwoną kostką porfirową. Miejscowo poszerzono i zrównano chodniki z poziomem drogi, stosując płyty z szarego granitu. Nowym, atrakcyjnym elementem stała się szyna tramwajowa zatopiona w nawierzchni chodnika. W dolnym odcinku ul. Głębokiej wykonano schody zintegrowane z zielenią i ławkami, dodano małą architekturę, oświetlenie oraz słupki przystankowe. Zamontowano także tablice z atrakcjami i przystanki multimedialne. Na szlaku ustawiono m.in. ławeczkę multimedialną i ściankę tramwajową do zdjęć.
Gwoli ścisłości należy dodać, że projekt „Szlakiem Cieszyńskiego Tramwaju – rozwój transgranicznej turystyki” w 2024 roku otrzymał prestiżowe wyróżnienia: nagrodę Marszałka Województwa Śląskiego w konkursie „Najlepsza Przestrzeń Publiczna Województwa Śląskiego 2024”, organizowanym przez Zarząd Województwa Śląskiego przy udziale SARP o. Katowice i TUP o. Śląski, a także wyróżnienie w konkursie PAP „Innowacyjny Samorząd” w kategorii gminy miejskie.
Autorem projektu architektoniczno-budowlanego po stronie polskiej był mgr inż. arch. Wiktor Kubik.
Autor tekstu: Przemysław Brych
Fot. UM Cieszyn
