Raport przygotowany na zlecenie Verband Deutscher Verkehrsunternehmen (VDV) wskazuje, że niemiecki publiczny transport zbiorowy (ÖPNV) znajduje się w punkcie krytycznym. Obecna jakość oferty w wielu regionach nie odpowiada już potrzebom mieszkańców. Nie spełnia też oczekiwań wynikających z celów polityki transportowej, klimatycznej i społecznej. Pogarszająca się niezawodność i jakość usług są efektem narastających kosztów, zaległości modernizacyjnych w infrastrukturze, niedoboru wykwalifikowanej kadry oraz ograniczeń finansowych po stronie sektora publicznego.
Raport podkreśla, że obecny model finansowania ÖPNV jest niewystarczający. Już w 2024 roku około dwie trzecie kosztów funkcjonowania systemu było pokrywane ze środków publicznych, przy czym same te środki wynosiły ok. 26 mld euro rocznie. Jednocześnie wpływy z biletów tracą na znaczeniu, m.in. w wyniku decyzji politycznych dotyczących obniżania cen (9-Euro-Ticket, Deutschlandticket), co dodatkowo osłabia stabilność finansową systemu.
Dwa scenariusze rozwoju
W odpowiedzi na tę sytuację raport przedstawia dwa scenariusze rozwoju do 2040 roku. Pierwszy, określony jako scenariusz modernizacji, zakłada utrzymanie obecnej skali oferty. Jednocześnie planuje kompleksową modernizację infrastruktury, taboru, a także systemów cyfrowych i operacyjnych. Celem jest poprawa jakości, niezawodności i efektywności, bez znaczącej rozbudowy sieci. Drugi, bardziej ambitny scenariusz – tzw. „Deutschlandangebot” – przewiduje nie tylko modernizację, lecz także wyraźne zwiększenie skali usług. Proponuje zagęszczenie taktów, uruchomienie nowych linii oraz objęcie ofertą ÖPNV całego kraju, niezależnie od miejsca zamieszkania.
Zgodnie z analizą, realizacja scenariusza „Deutschlandangebot” umożliwiłaby wzrost liczby pasażerów do ok. 15,6 mld rocznie do 2040 r. Mogłoby to się stać bez dodatkowych restrykcji wobec transportu indywidualnego. Potencjalnie pasajerów może być nawet do 21,3 mld pasażerów rocznie przy sprzyjających warunkach politycznych. Oznaczałoby to wzrost o około 30–80% w porównaniu z poziomem z 2024 roku. Jednocześnie poprawie uległaby dostępność transportu publicznego w całym kraju. Raport wiąże to z realizacją konstytucyjnej zasady równoważnych warunków życia.
Warianty finansowe
Raport szczegółowo określa również skalę niezbędnych nakładów finansowych. W wariancie modernizacji roczny poziom finansowania musiałby wzrosnąć średnio o 1,44 mld euro. Osiągnąłby wtedy ok. 49 mld euro w 2040 roku. W przypadku „Deutschlandangebot” wymagany wzrost wynosi średnio 3,36 mld euro rocznie. To prowadziłoby do poziomu ok. 80 mld euro rocznie w 2040 r. Część tego wzrostu – ok. 0,6 mld euro rocznie – wynika wyłącznie z kosztów inflacyjnych.
Jednocześnie dokument wskazuje, że inwestycje w ÖPNV przynoszą wymierne korzyści gospodarcze, społeczne i środowiskowe. Transport publiczny generuje znaczącą wartość dodaną dla gospodarki, wspiera dostępność i mobilność społeczną oraz przyczynia się do redukcji emisji i poprawy jakości powietrza. Według przytoczonych analiz korzyści ekonomiczne sektora przewyższają ponoszone koszty.
Skoordynowane działania polityczne i branżowe
Raport podkreśla, że powodzenie transformacji wymaga skoordynowanych działań politycznych i branżowych. Po stronie państwa kluczowe są długoterminowy, stabilny pakt finansowy, zmiany regulacyjne oraz przyspieszenie procedur planistycznych i inwestycyjnych. Po stronie branży transportowej przewidziano działania własne. Obejmują one poprawę efektywności, standaryzację, cyfryzację, automatyzację procesów, a także aktywne działania na rzecz pozyskania i utrzymania pracowników.
Całość raportu prowadzi do wniosku, że utrzymanie obecnego stanu nie jest możliwe. Bez dalszej degradacji jakości usług transformacja ÖPNV do 2040 roku jest osiągalna. Wymaga jednak natychmiastowych i konsekwentnych decyzji inwestycyjnych oraz organizacyjnych. Dokument wskazuje ją jako inwestycję w funkcjonowanie państwa, jakość życia mieszkańców oraz realizację celów klimatycznych i społecznych.
Kluczowe wnioski raportu
- Obecna jakość i niezawodność niemieckiego publicznego transportu zbiorowego (ÖPNV) w wielu regionach nie odpowiada już potrzebom mieszkańców ani celom polityki transportowej i klimatycznej.
- Główne problemy systemowe ÖPNV to: rosnące koszty energii, pracy, a także materiałów, znaczne zaległości modernizacyjne infrastruktury, niedobór wykwalifikowanej kadry oraz ograniczona zdolność finansowa samorządów.
- Aktualny model finansowania jest strukturalnie niewystarczający: około 2/3 kosztów ÖPNV pokrywanych jest ze środków publicznych, a udział wpływów z biletów systematycznie maleje.
- Decyzje polityczne dotyczące obniżenia cen biletów (m.in. 9-Euro-Ticket, Deutschlandticket) zwiększyły dostępność transportu publicznego, ale jednocześnie trwale osłabiły bazę przychodową systemu.
- Utrzymanie status quo nie jest możliwe bez dalszego pogarszania jakości usług i redukcji oferty; „kontynuacja bez zmian” została jednoznacznie uznana za scenariusz nieakceptowalny.
- Raport identyfikuje dwa realistyczne scenariusze rozwoju do 2040 r.:
- scenariusz modernizacji, koncentrujący się na poprawie jakości i efektywności bez istotnej rozbudowy sieci,
- scenariusz „Deutschlandangebot”, zakładający jednocześnie modernizację i znaczące zwiększenie skali oferty w całym kraju.
- Realizacja „Deutschlandangebot” umożliwiłaby wzrost liczby pasażerów do ok. 15,6 mld rocznie do 2040 r. bez dodatkowych restrykcji wobec transportu indywidualnego, a potencjalnie nawet do 21,3 mld pasażerów przy sprzyjających warunkach politycznych.
- Scenariusz „Deutschlandangebot” przyczynia się do realizacji konstytucyjnej zasady równoważnych warunków życia, zapewniając dostęp do transportu publicznego niezależnie od miejsca zamieszkania.
- Wymagane nakłady finansowe są znaczące:
- ok. 49 mld euro rocznie w 2040 r. w scenariuszu modernizacji,
- ok. 80 mld euro rocznie w 2040 r. w scenariuszu „Deutschlandangebot”.
- Inwestycje w ÖPNV generują wielowymiarowe korzyści gospodarcze, społeczne i środowiskowe; według raportu ich łączny efekt przewyższa ponoszone koszty.
- Sukces transformacji wymaga długoterminowego, stabilnego paktu finansowego pomiędzy rządem federalnym a krajami związkowymi, wykraczającego poza pojedyncze kadencje.
- Konieczne są także zmiany regulacyjne, w szczególności przyspieszenie procedur planistycznych i inwestycyjnych oraz stworzenie ram prawnych sprzyjających innowacjom w ÖPNV.
- Branża transportowa deklaruje własny wkład w transformację poprzez poprawę efektywności, standaryzację, cyfryzację, automatyzację procesów oraz aktywne działania na rzecz pozyskania pracowników.
- Raport konkluduje, że transformacja ÖPNV do 2040 r. jest możliwa wyłącznie przy równoczesnym, skoordynowanym zaangażowaniu polityki publicznej i sektora transportowego.
Raport VDV dotyczący finansowania kosztów usług w transporcie publicznym na lata 2024-2040 (pdf)
