W ramach cyklu „Okiem Grossmanna” zapraszam Państwa do Poznania – kolejnego już miasta, w którym zbliża się koniec eksploatacji kultowych składów 105Na.
Dzięki dofinansowaniu na zakup nowych tramwajów, MPK Poznań zakupiło 30 niskopodłogowych wagonów Moderus Gamma LF04. Pierwsze trzy pojazdy zostały włączone do eksploatacji w kwietniu. Oprócz tego przewoźnik zdecydował się na zakup 24 używanych, dwukierunkowych wagonów NGT6D z Bonn (kilka z nich z przeznaczeniem na części). Zakupy te umożliwią całkowite wycofanie wysłużonego taboru wysokopodłogowego do końca 2026 roku.
Narodziny legendy – początki 105N w Poznaniu
Pierwsze dwa wagony generacji 105N trafiły do Poznania 27 stycznia 1975 roku. W ciągu kolejnych 11 miesięcy MPK posiadało już 17 takich pojazdów. Ich producentem była Chorzowska Wytwórnia Konstrukcji Stalowych Konstal Chorzów.
Po jazdach próbnych i szkoleniu motorniczych, wagony zaczęto łączyć w dwuwagonowe składy 2x105N. W latach 1976–1979 dostarczono kolejnych 111 wagonów tego typu.
Cechy techniczne i użytkowe
Tramwaje 105N wyróżniały się m.in. dużym przeszkleniem nadwozia, czterema parami drzwi zapewniającymi sprawną wymianę pasażerów, dodatkowymi szybami pod oknami czołowymi oraz małą kabiną motorniczego bez dużej szafy sterowniczej. Osadzone były na dwóch dwuosiowych wózkach napędzanych silnikami o mocy 41,5 kW każdy. Wentylację zapewniały duże klapy dachowe i przesuwne okna, a prąd pobierały za pomocą pantografu OTK-1.
Ewolucja: 105Na i inne warianty
W latach 1980–1990 MPK Poznań otrzymywało już nieco zmodyfikowane wagony 105Na. Różniły się one sposobem rozruchu, brakiem szybek pod oknami czołowymi, dużą szafą sterowniczą i wydzieloną kabiną motorniczego. Różnice obejmowały także malowanie – pierwsze serie były w barwach kremowo-zielonych z paskiem na fartuchach, natomiast druga seria wyjeżdżała na trasy już bez tego pasa.
Przez cztery dekady „akwaria” obsługiwały niemal każdą linię w Poznaniu. Warto wspomnieć, że w 1987 roku MPK otrzymało dwa wagony 106N (#265, a także #266) z impulsowym rozruchem tyrystorowym konstrukcji Instytutu Elektrotechniki, a w 1989 roku dwa kolejne 105NT (#314+315) z rozruchem autorstwa Politechniki Krakowskiej.
Ostatnie fabrycznie nowe „stopiątki” trafiły do MPK w 1990 roku. Łącznie przewoźnik posiadał 246 wagonów serii 105 i jej pochodnych.
„Akwaria” do remontu – modernizacje i eksperymenty
W drugiej połowie lat 90. rozpoczęto główne naprawy i modernizacje wagonów 105N w zajezdni przy ul. Gajowej. Wymieniano poszycia, laminaty, siedzenia i instalację elektryczną. Zrezygnowano też ze stanowiska motorniczego w drugim wagonie na rzecz czynnych doczep 105NaD, zyskując przestrzeń pasażerską. Zmieniono również kolorystykę – z kremowo-zielonej na jasnozielono-żółtą.
W 1995 roku Fabryka Lokomotyw i Wagonów H. Cegielski Poznań stworzyła trójczłonowy, przegubowy pojazd 105N/2 #400, wykorzystując dwa stare wagony i nowy, niskopodłogowy człon środkowy (niska podłoga stanowiła 19% długości pojazdu). HCP zmodernizowało także skład #116+115.
Od 2000 roku rozpoczęto większe roszady taborowe. MPK zakupiło m.in. stare wagony 105N ze Szczecina, wcześniej także z Będzina, Warszawy i Krakowa. Po modernizacji wdrożono je do ruchu liniowego.
Ciekawostką są trzy składy przystosowane do jazdy wahadłowej – dwukierunkowe 105Na z kabinami po obu stronach, ale drzwiami tylko z jednej. Dziś pozostał tylko jeden taki skład: #98+97.
Ostatnie modernizacje – narodziny Moderusów Alfa
W latach 2008–2010 zmodernizowano 20 składów (40 wagonów), które otrzymały nowe pudła od Modertrans Poznań i nazwę Moderus Alfa. Pierwsze cztery wagony otrzymały oznaczenie 105N-HF04 AC, napęd AC z falownikami, a także silnikami asynchronicznymi (po 50 kW). Pozostałe 36 wagonów to typ 105N-HF07 DC – z klasycznym napędem 105Na. Wszystkie modernizowane wagony od połowy lat 90. otrzymywały nowe powłoki lakiernicze, poprawiające estetykę pojazdów.
Zmierzch „stopiątek”
Od 2010 roku nie przeprowadza się już napraw głównych ani modernizacji tych pojazdów. Ich liczba systematycznie maleje z uwagi na napływ nowych tramwajów. Na liniach można spotkać już tylko pojedyncze 105Na, w tym również 3x105Na – formacje znane jeszcze z końca lat 80. Obecnie żaden z 2x105Na nie posiada reklam, a większość składów kursuje wyłącznie w dni powszednie, głównie w godzinach szczytu.
Zajezdniami macierzystymi dla poznańskich „stopiątek” są Głogowska, a także Forteczna. W najbliższym czasie, w związku z kolejnymi dostawami tramwajów Gamma, wszystkie 2x105Na zostaną przeniesione do zajezdni Forteczna, gdzie pozostaną do końca eksploatacji w 2026 roku.
Tekst i foto:
Michał Grossmann
